Page 1

Karibu!

Maelezo haya yametayarishwa kwa ajili ya maafisa ugani wanaofanyakazi

na mashirika yasiyo ya kiserikali, mashirika ya kijamii, taasisi za utafiti au

idara za ugani kitaifa zinazoshirikiana na mradi wa "Rocks for Crops"

unaofadhiliwa na Jumuia ya Madola. Hata hivyo tunategemea maelezo

haya yatatumika na watu wengine wanaofanyakazi na vikundi vya wakulima.

Itakuwa ni vema kama rasilimali hii itatumika na kusambazwa kwa wadao wengi

zaidi.

Ujumbe huu unaelezea fosiforasi, mojawapo ya virutubisho muhimu vya mimea.

Mara nyingi fosforasi huisha haraka katika udongo. Kutambua tatizo hili ni hauta

muhimu itakayosaidia kutatua tatizo. Ujumbe huu unalenga kusaidia maafisa

ugani kuwa na maelezo yanayohitajika na vikundi vya wakulima ili kukuza

uelewa kuhusu umuhimu wa kirutubisho cha fosiforasi katika rutuba ya udongo.

Kwa kutumia njia shirikishi, vikundi vya wakulima vitaweza kutambua dalili za

upungufu wa fisiforasi katika udongo wakielekezwa na maafisa ugani au bwana

shamba.

Maneno muhimu na maana zake yameorodheshwa katika ujumbe huu pamoja

na kumbukumbu ya vitabu vilivyotumika kutengeneza maelezo haya. Kuna picha

na michoro ambayo imeingizwa katika maelezo haya kwa ajili ya maafisa ugani

kutumia kujadiliana na vikundi vya wakulima. Vielelezo hivi vinaweza kutumika ili

kufanya somo lieleweke kwa urahisi.

Tunategemea ujumbe huu utakuwa zana yenye manufaa.

Shukrani

Tunawashukuru sana wote ambao wamehusika katika matayarisho ya ujumbe

huu. Shukrani nyingi kwa walioleta picha pamoja na maelezo ambayo

yameongeza thamani ya ujumbe huu. Mchango uliotokana na washiriki wenzetu

utafanya ujumbe huu ufae na kutumiwa na wale wote wanaofanyakazi kwa moyo

katika kuboresha maisha ya wakulima wadogo wadogo katika nchi zao.

1

Fosiforasi katika kilimo

Udongo ni muhimu kwa maisha endelevu ya mwanadamu, lakini tayari sehemu

kubwa ya kusini mwa jangwa la Sahara barani Afrika lina tatizo la rutuba ndogo

ya udongo. Kwa nini kuna tatizo hili? Wakulima wafanyeje kuboresha rutuba ya

udongo na hatimaye waweze kupata chakula cha kutosha kwa ajili ya familia

zao?

Kuna mambo mengi yanayokwamisha wakulima wadogo wadogo katika Afrika

kuweza kuzalisha mazao kwa wingi au kiwango kinachotakiwa. Baadhi yake ni:

• Hali ya hewa (mvua ndogo, mvua nyingi, jua kali kubadilika kwa hali ya hewa

n.k)

• Wadudu na magonjwa.

• Magugu yanayo9sumbua sana kama viduha.

• Umaskini.

• Ukosefu wa nguvu kazi.

Jambo lingine kubwa lililotambuliwa ambalo linapunguza sana rutuba ya udongo

katika nchi zilizoko kusini mwa jangwa la Sahara ni upungufu wa virutubisho

katika udongo. Nitrojeni ni tatizo kubwa na inahitajika sana ili kuboresha

uzalishaji wa mazao ikifuatiwa na kirutubisho cha aina ya fosiforasi.

2

Utangulizi

Mimea ya mahindi iliyopandwa kama sehemu ya mafunzo katika shule ya migodi, chuo kikuu cha Zimbabwe.

Mahindi haya yote yalipandwa siku moja lakini kila ndoo imetiwa kiwango tofauti cha mbolea ya fosiforasi

kama ilivyooandikwa katika kila ndoo. Picha hii inaonyesha jinsi mbolea hii inavyoweza kuboresha ukuaji na

uzalishaji wa mazao. Picha hii imepigwa na Victor Shitumbanuma.

Pamoja na kwamba wakulima wadogo wadogo wanahangaika kulima mazao ya

kutosha kwa ajili ya kulisha familia zao, udongo ulioko kwenye mashamba yao

una kiasi kidogo cha kirutubisho cha fosiforasi na hawana uwezo wa kununua

mbolea za viwandani kutatua tatizo hili.

Kwa hiyo ni namna gani maafisa ugani watashirikiana na wakulima hawa na

kuwafundish namana ya kutambua kama mazao yao yanaathirika na kiasi kidogo

cha fosiforasi katika udongo? Ni namna gani tunaweza kuwasaidia wakulima

katika kuchagua njia zitakazofaa kurutubisha udongo?

Picha hii imechorwa na Elijah Njoroge

Wakulima wengi wadogo wadogo wanashindwa kutatua tatizo hili la upungufu wa

fosiforasi katika mashamba yao kwa sababu wana uwezo mdogo kupata

pembejeo, hizi zote za aina mbili za asilia na viwandani. Kama afisa ugani,

3

Katika kurasa zifuatazo, utajifunza kuhusu asili ya fosiforasi (pia inajulikana kama P)

katika udongo, umuhimu wake katika ukuaji wa mmea, na namna udongo unavyokuja

kuwa na upungufu wa fosiforusi. Mapendekezo ya namna ya kufanyakazi na

wakulima ili kuweza kutambua dalili zinazoonyesha upungufu wa fosiforusi katika

udongo pia zimelezwa mwiho kuna maelezo kwa ufupi kuhusu mbinu mbalimbali za

namna ya kutatua tatizo hili.

unaweza kushirikiana na wakulima kuweza kutambua maeneo ambayo

yanamatatizo sana ya upungufu wa virutubisho vya mimea.

Foriforasi ni moja ya virutubisho muhimu (ikiwa ni pamoja na Naitrogeni na

Potasiumu) sana katika ukuaji wa mazao. Kirutubisho hiki kiwingi asili yake ni

kutoka katika miamba kama vile miamba ya fosiforasi ("Phosphate Rocks") kuna

aina mbili za fosiforasi katika udongo yaani fosiforusi iliyotoka moja kwa moja

katika miama na ile inayotokana na uozaji wa viumbe hai? Mboji samaji n.k.

Aina zote hizi mbili ni muhimu kwa ukuaji wa mimea.

Udongo unaweza ukawa na fosiforasi nyingi lakini inayohitajika ni ile ambayo

inaweza kuyeyuka na kuchukuliwa na mimea. Mambo yafuatayo ndio yanaweza

kufanya au kuzuia fosiforasi iliyoko katika udongo iwe katika hali ya kuchukuliwa

na mmea.

➢ Tindikali (pH) ya udongo

➢ Madini ya chokaa chuma na aluminiamu katika udongo.

➢ Kiasi cha mboji iliyooza katika udongo

➢ Makazi ya viumbe hai katika udongo.

Kwa mfano katika udongo wenye chachu tindikali kiwango cha fosiforasi inakuwa

imeshikiliwa na madini ya chuma au aluminiamu. Katika hali hii ya kushikilliwa

na chuma au aluminiamu inafnya kirutubisho hiki (P) kisiweza kuyeyuka katika

maji yaliyoko katika udongo na kuweza kuchukuliwa na mmea. Tatizo hili ni

kubwa sana katika nchi za joto zenye udongo uliokuwa na madini ya chuma kwa

wingi. Hii ni mojawapo ya sababu zinazofanya kuwepo na upungufu wa

fosiforasi inayohitajika kuchukuliwa na mmea ingawaje kirutubisho hiki kipo kwa

wingi katika aina nyingi za udongo (lakini katika hali ambayo haiwezai

kuchukuliwa na mimea).

Katika udongo wenye tindikali ya kiwango zaidi ya 7 (hujulikana kama udongo

wenye chumvichumvi), fosiforasi hushikiliwa na madini ya chokaa na katika hali

hii mmea hauwezai kuchukua hiyo fosiforasi iliyoshikamana na chokaa. Kwa

hiyo fosiforasi huweza kupatikana katika hali ambayo inaweza kuchukuliwa na

mmea kama tindikali ya udongo itakuwa kati ya 5.5 - 7.5. Mfano wa udongo huu

unapatikana karibu na Tororo Mashariki mwa Uganda.

4

Foriforasi katika Udongo

Kwa asili katika udongo kuna madini yenye fosiforasi. Madini haya

yanapoyeyuka huingia polepole katika maji yalipo kwenye udongo. Mboji iliyoko

kwenye udongo pia ina fosiforasi. Viumbe vidogo vilivyoko katika udongo

huozesha mboji na kuifanya fosiforasi iwe katika hali ambayo itayeyuka katika

maji (H2P0-

4) na kunyonywa na mizizi ya mimea.

Fosiforasi katika udongo inavyonyonywa na mizizi ya mmiea.

Tatizo hili la fosiforasi kushikiliwa na madini ya chuma, aluminiamu na chokaa

katika udogo, wakilima wengi wanahitajika kuongeza virutubisho hivi kwa

kutumia aina mbalimbali za mbolea zenye virutubisho vya fosiforasi. Mojawapo

ya mbolea zenye kirutubishao hiki ni:

• Mbolea za viwandani kama SSP, TSP, DAP.

• Miamba ya Fosiforasi kama ile inayochimbwa kule Minjingu, Tanzania

("Minjingu Phosphate Rock)

• Mbolea aina ya samadi, mabaki ya mazao shambani, majni yanayofukiwa

mabichi kama mikunde na mboji.

5

Ni jinsi gani fosiforasi huchukuliwa na mimea?

Mimea hupata virutubisho muhimu kwa ajili ya ukuaji katika udongo. Mizizi ya

mimea hunyonya maji yalioko kwenye udongo yakiwa na virutubisho hivi. Na

ndio maana fosiforasi huchukuliwa na mimea ikiwa tu iko katika hali ya kuyeyuka

katika maji yalioko kwenye udongo.

Kama ilivyo Naitrojeni, fosiforasi pia ni muhimu kwa ukuaji na ustawi wa mazao.

Hufanya kazi zifuatazo katika mimea:

• Husaidia ukuaji wa mizizi.

• Huharakisha kukomaa kwa mazao (kuchanua, uzaaji wa matunda na mbegu)

• Huimarisha ubora wa mazao (hasa mazao ya mboga mboga).

Fosiforasi pia ni muhimu sana katika utengenezaji wa nitrogeni iliyoko hewani

kuwa katika hali ambayo inaweza kutumiwa na mimea hasa ile ya aina ya

mikunde.

Kiasi cha P kinachotakiwa kwa ukuaji mzuri wa mimea kinategemea aina na umri

wa mmea. Upungufu wa virutubisho vya fosiforasi hutokea wakati mimea

inapokuwa midogo au miche wakati mizizi bado midogo. Mmea mdogo

unapokuwa haupati fosiforasi ya kutosha, uwezo wake wa kukua utakuwa

umeathiriwa. Kwa hiyo ukuaji mzuri wa mizizi ni muhimu sana ili kuwa na

mwanzo mzuri wa ukuaji wa mmea. Mmea mdogo unahitaji P kwa wingi wakati

unapoanza kukua, kiasi kingine unapoendelea kukua na kiasi kingine kitasaidia

wakati wa kuzaa matunda na mbegu.

Kuna aina ya mazao ambayo huhitaji fosiforasi kwa wingi. Baadhi yake ni:-

- Mahindi

- Kabichi

- Viazi

- Maharage, na aina nyingine za mikunde

- Aina nyingi za mboga.

Mimea mingine ina uwezo mkubwa wa kutafuta na kuchukua fosiforasi katika

udongo. Mimea hii ni kama:-

- Sukuma Wiki

- Mbaazi

- Alizeti mwitu.

6

Ni namna gani udongo hupungukiwa virutubisho vya

fosiforasi?

Kuna mambo mawili muhimu yanaosababisha udongo wa nchi za kusini mwa

jangwa la Sahara, barani Africa kuwa na upungufu wa virutubisho vya fosiforasi.

1. Mchakato wa asili

Ukilinganisha na udongo wa nchi kama Amerika Kaskazini, Ulaya na Asia, aina

nyingi za udongo ulioko kusini mwa Jangwa la Sahara barani Afrika unarutuba

ndogo. Kwa muda mrefu virutubisho hivi vimepotea kutokana na mvua nyingi

(hufanya viende chini zaidi na mmomonyoko wa udongo), joto kali na michakato

ya kikemia ambayo hutokea katika miamba. Matokeo yake, udongo wa kichanga

na udongo unaotokana na miamba ya granites, ndiyo uliopo kwa wingi. Udongo

huu una virutubisho haba na uwezo mdogo wa kuhifadhi maji.

2. Kazi za binadamu

Upungufu wa fosiforasi katika udongo pia husababishwa na kazi za wanadamu

na jinsi wanavyohudumia mashamba yao. Kulima mazao mengi kwa mfululizo

na kuvuna huondoa fosiforasi kwenye udongo. Uhudumiaji mbaya wa

mashamba kama vile kuchoma mabaki ya mazao shambani, kutoongeza mboji

katika udongo na kulima kunakosababisha mmomonyoko wa udongo

vimechangia sana kupungua kwa fosiforasi katika udongo. Kazi/shuhguli zote

hizi zimefanya udongo katika mashamba ya wakulima uchoke.

7

Source: IIRR, 1998

Ni namna gani udongo hupungukiwa virutubisho vya

fosiforasi?

Mzunguuko wa fosiforasi

Mchoro huu (hapa chini) unaonyesha mzunguuko wa fosiforasi na unaonyesha

namna fosiforasi inavyoweza kuongezwa na kutolewa katika mfumo wa udongo.

Viwango vya virutubisho katika mfumo wa udongo

Viwango vya virutubisho katika udongo vinaweza kufananishwa na maji katika

pipa au tanki la kutunzia maji ambapo familia nyingi wanayo katika maeneo

wanayoishi. Fikiria kwamba kinamama wameenda kuchota maji katika vyanzo

vya maji au visima vilivyopo karibu na kaya zao na hatimaye wakaweza kujaza

hilo pipa. Baada ya siku chache maji haya yalitumika kufulia nguo, kupikia,

kuogea na pia kunywa. Kwa kuendelea kutumia maji hayo, itafikia wakati

yatakuwa yamekwisha. Kama mtu ataamua kuchota tena na kujaza lile tanki,

maji yatakuwepo kwa ajili ya matumizi ya familia. Lakini kama maji hayatachotwa

pindi yanapokuwa yamepungua, itafikia wakati kutakuwa hakuna maji kwa ajili ya

matumizi ya nyumbani. Maji ni muhimu, bila maji huwezi kupika chakula, kufua,

n.k.

8

Kina mama wanachota maji kwa ajili ya matumizi ya nyumbani.

Kuongeza P katika udongo pia ni muhimu kama chakula cha

mimea ambacho hupungua kila mazao yanapovunwa

Picha imechorwa na Petra Rohr-Roundaar

Kumbuka: Mfano wa kuongeza maji kila yanapoisha kwenye pipa unaweza kusaidia wakati

unapowaeleza wakulima kuhusu umuhimu wa kuongeza P kwenye udongo.

Kwa sasa kuna tatizo kubwa la rutuba ya udongo kwa sababu wakulima

wanapanda na kuvuna tu mazao bila kurudishia virutubisho vilivyochukuliwa na

mimea kama chakula wakati ilipokuwa shambani. Hali hii ya kutokuwepo na

uwiano wa kutoa na kurudishia virutubisho katika udongo, imesababisha

uzalishaji mdogo na uhaba wa chakula katika maeneo mengi ya Bara la Afrika

9

Virutibisho vilivyoko katika udongo ni

muhimu kwa ukuaji wa mazao, kama

ilivyo maji kwa kila kaya. Maji unaweza

kupata kupitia mvua. Lakini huwezi kupata

P kutoka hewani. Wakulima wanapovuna

mazao, wanakuwa pia wameondoa P

ambayo ilichukuliwa au kunyonywa na

mimea hiyo kama chakula wakati

ilipokuwa shambani. Kama mfano wa maji

uliolezwa hapo juu, kwamba maji lazima

yaongezwe kila yanapokuwa yameisha

kwenye pipa, ndiyvo hivyo P

inavyopungua wakati mazao

yanapovunwa shambani na kiasi hiki

kilichopungua kinahitajika kirudishiwe kwa

ajili ya kutumiwa na mazao mengine

yatakayopandwa.

Wakati ardhi inapotumika kwa kilimo, virutibisho

vinapotea katika udongo kwa njia nyingi. Kuvuna

mazao, mfano kama mahindi na mboga-mboga

yanapovunwa yanachukua kiasi kikubwa cha

virutubisho katika udongo. Pamoja na hili,

virutubisho vya mimea pia vinapotea kupitia maji

yanapoenda sana chini pamoja na mmomonyoko

wa udongo. Kwa hivyo ili kufanya kuwepo na

uwiano katika ya virutibisho vinavyochukuliwa na

mimea na vile vinavyorudhishiwa, kuna umuhimu

wa kuongezea viwango hivyo katika udongo ili

kufidia vile vinavyopotea.

Virutubisho vingi vinachukuliwa kutoka kwenye udongo kuliko vile vinavyorudishwa. Hii inafanya

kutokuwepo na uwiano wa virutubisho na inaathiri sana uzalishaji kwa wakulima wadogowadogo

katika Afrika.

Wakulima wana ufahamu wa karibu kuhusu mashamba na mazao yao. Ni

wachunguzi wazuri na mara nyingi hutambua hali ya udongo au ardhi kuchoka.

Wakulima wanaweza kushindwa kuonesha tatizo na kusema hasa kwamba

linasababishwa na nini, lakini wanaweza kutambua maeneo au hali

zinazohusiana na tatizo hilo.

Kufanya kazi kushirikiana na wakulima kuchunguza kama mazao yao

yanaathirika na upungufu wa fosifarasi katika udongo inasaidia. Kama Afisa

Ugani ataweza kujenga uwezo wa wakulima kutambua matatizo ya ukosefu wa

fosforasi wao wenyewe, wakulima wataona umuhimu wa P katika kuzalisha

mazao mazuri. Akiwa na ufahamu zaidi wa aina za pembejeo zinzoongeza P

katika udongo, mkulima ataweza kujitegemea zaidi na kuchukua hatua

kuhusiana na upungufu wa virutubisho katika udongo.

Kuna mbinu na majaribio mbalimbali zinazoweza kutumika kutathmini rutuba ya

udongo na upungufu wa virutubisho. Kupima udongo na mimea kunaweza

kufanyika kujua kiwango/kiasi cha rutuba au virutubisho katika udongo, lakini njia

hii inahitaji mtu aliyesomea upimaji huu ambaye atapima katka maabara na

kusoma matokeo.

Mbinu nyingine inayoweza kutumika kuchunguza viwango vya virutubisho katika

udongo ni kuangalia kwa macho. Wakati mmea unapokosa virutubisho

unavyohitaji kwa kukua vizuri, huonyesha dalili maalumu. Dalili hizi zinaweza

kutumika kugundua upungufu wa virutubisho. Uchunguzi kwa kutumia macho

hauchukui muda mrefu sana na hauhitaji chombo maalumu au chombo cha

maabara.

10

Kutambua upungufu wa Fosiforasi katika udongo

Wakulima wanaweza kuelekezwa kufanya utambuzi wa kuona ukosefu wa

madini ya fosiforasi kama ifuatayo ni

Kutana na vikundi vya wakulima na tumia muda wa kutosha kuwaelezea

wakulima umuhimu wa madini ya fosforasi kwa mimea kutokana na maelekezo

uliyoyasoma katika toleo hili. Tumia picha kubwa za mabango na maelezo

yaliyomo katika toleo hili ili kuelezea umuhimu wa madini ya fosiforasi. Waulize

wakulima kuhusu pembejeo mbalimbali wanazotumia kuongeza virutubisho

katika mashamba yao. Tembea pamoja na wakulima ili kuona kwa macho

kugundua upungufu wa fosforasi kwenye zao la mahindi. Amueni kama kikundi

kupita njia itakayowapitisha katika sehemu zenye sura tofauti za nchi - milima na

mabonde. Tembeleeni mashamba yaliyohudumiwa kwa mbinu mbalimbali. Kwa

ujumla mahindi ni kati ya mimea katika kuonesha upungufu wa fosforasi. Kwa

hiyo ni muhimu kufanya zoezi hili wakati wa msimu wakati mahindi

yameshakuwa na majani. Chukua daftari na kalamu (penseli) na kusanya

sampuli za majani kadiri mnavyotembea ili mlinganishe kutoka shamba moja na

lingine. Ikiwezekana, chukua kipima tindikali kupima udongo kama una tindikali

au nyongo.

11

Kutumia njia shirikishi katika kuchunguza kwa kutazama

kutoka: IIRR, 1998

Hatua za msingi katika zoezi la kugundua kwa kuona shambani

1. Kutambua kwamba kuna matatizo shambani.

• Waulize wakulima kutaja kama wanaona dalili za kasoro zozote katika

kila shamba husika au iashiria kwamba mimea haikuwi kama

inavyotakiwa katika hali ya kawaida.

2. Yanayojitokeza yasiyo ya kawaida.

• Pamoja tuchunguze mimea na tupate kujua

yasiyo ya kawaida kutokana na rangi na muundo wa udongo.

3. Usababishaji.

12

• Uliza wakulima maswali ili

waweze kujua chanzo cha

shida yenyewe. Chunguza

mimea lakini pia hakikisha

utumiaji bora wa shamba.

Maswali ya kujadili:

❑

Je kuna tatizo la maji? Mvua ni

nyingi sana, au mvua ni kidogo

sana?

❑

Je kuna tatizo la wanyama au

wadudu waharibifu wa mazao?

❑

Je mbegu iliyopandwa ni ya

kisasa, chotara, au ya kienyeji?

❑

Je ni sehemu gani katika shamba

ambapo matatizo yamejitokeza?

❑

Je ni aina gani ya ulimaji imetumika kwa upandaji? Je njia hii ni tofauti na ile

ambayo wakulima hutumia?

❑

Je ni kipi kilichobadilika (mavuno au ubora wa ardhi)?

❑

Je hali ikoje ukilinganisha na msimu uliopita? Hali ikoje ukilinganisha na

shamba la jirani?

❑

Endapo udhaifu upo kwenye majani je hali mbaya sana ipo katika majani

machanga au majani yaliyokomaa?

❑

Je ni tatizo la mmea kutokuwa na rangi ni kwenye michirizi ya majani (veins)

na pembeni mwa jani au kwenye jani lote?

❑

Je jani limekauka na kufa?

❑

Je kuna kuna hali isiyoyakawaida katika maua na matunda?

4. Kutoa maelezo yasiyo na msingi

• Linganisha sehemu zilizo nzuri na zile zilizo mbaya katika mmea mmoja na

kujadili au kutafakari tofauti zilizopo

• Jaribu kufafanua au kurahisisha mambo ya msingi yatokanayo na ugunduzi

uliokwisha fanywa

Kama tatizo ni upungufu wa virutubisho katika mojawapo ya mimea ndani ya

shamba ni wazi kwamba mimea yote katika eneo hilo itakuwa imeathirika. Katika

kila mmea majani yote yaliyo na umri mmoja yataonyesha dalili zinazofanana.

Kama kuna tofauti zinazo jionyesha basi zinaweza kuwa ni tofauti za eneo moja

na jingine, aina ya udongo au aina ya kilimo kitumikacho.

Hiki ni kielelezo cha jani la mahindi lililo na afya na nguvu.

13

Imechorwa na Njoroge

Wakulima wakiona rangi yenye mwelekeo wa njano katika majani ya mahindi

(kama ilivyo katika picha hapa chini) ambapo badiliko la rangi huanzia kwenye

ncha na kuendelea katikati ya jani kuelekea kwenye mshipa wa kati, hii ni dalili

ya ukosefu wa Naitrogeni (N).

Wakulima wakiona rangi yenye mwelekeo wa njano katika majani ya mahindi

(kama ilivyo katika picha hapa chini) ambapo badiliko la rangi huanzia kwenye

sehemu ya nje ya jani la mahindi hii ni dalili ya ukosefu wa madini ya Potasium

(P).

Kama tatizo ni upungufu wa madini ya fosiforasi dalili zifuatazo zitajionyesha

katika mmea:

➢ mmea kudumaa

➢ mmea kuwa na rangi ya bluu kijani nzito au rangi ya zambarao kwenye

majani yaliyokomaa (tazama kielelezo cha jani mahindi chini)

➢ Mizizi haikui

➢ Kuchelewa kukomaa, mbegu dhaifu na udhaifu katika kutengeneza matunda

14

Kugundua kwa Kutazama - Faida na Madhara

Kugundua kwa Kutazama - Faida na Madhara

Njia ya kutazama au kuona kama ilivyoelezewa hapo juu, ni njia ya haraka na

nyepesi kugundua kama mimea ina matatizo ya ukosefu wa virutubisho bila

kutegemea huduma au ushauri wa afisa kilimo au fundi wa maabara. Mara tu

upungufu unapogunduliwa, mkulima anaweza kuweka mikakati

itakayomuwezesha yeye kurekebisha tatizo (ikiwemo kuongeza mboji).

Njia ya kuona au kutazama ina madhara kadhaa: Ni lazima tatizo lijionyeshe

kwanza ndipo liweze kugunduliwa na kwa hali hiyo mmea utakuwa umekwisha

athirika na hasa mimea ile ya msimu mfano mahindi na si rahisi kurekebisha

tatizo hilo hasa kwa mmea huo.

Kuona au kutazama ni mchakato unaofanana sana na vile daktari anavyoweza

kugundua ugonjwa hasa kwa kumtazama mgonjwa. Ingawa njia hii inaweza

kuwa ya msaada, hasa kwa daktari ambaye ana uzoefu wa kutosha bado si njia

ya kisayansi. Hata daktari aliye mahiri atapenda kuwa makini na ugonjwa

wenyewe kwa kuichunguza damu au kuchukua picha ya x-ray kutokana na tatizo

lenyewe.

15

A.Ukosefu wa naitrogeni B. Ukosefu wa madini ya potasium C. Ukosefu wa fosiforasi

Kwa wakulima walio wengi 'kuona ni kuamini'. Njia nzuri ya kugundua kama

fosforasi ni tatizo katika ukuaji wa mimea ni kufanya majaribio katika mashamba

ya wakulima walio tayari na mashamba yao yatakuwa ya mfano. Majaribio

yanaweza kupangwa na vikundi vya wakulima wakishirikiana na Bwanashamba

16

Majaribio shambani

chanzo :IIRR, 1998

na wao wenyewe wanaweza kuamua aina ya kilimo au aina ya mazao

watakayopenda kupanda kwenye majaribio yao. Wanaweza kuchagua kupanda

mahindi au mazao mengine kama jamii ya maharage. Sehemu moja isiwekwe

mbolea yoyote na maeneo mengine yanaweza kuwekwa mboji, mbolea za

mimea iliyooza na mbole zinazoatoka mazizini. Wakulima wanaweza vilevile

kuweka mbolea za viwandani ambazo zina mchanganyiko wa fosforasi mfano

mbolea ya triple super phosphate (TSP) au rock phosphate (PR) ili kuona tofauti

kati ya mbolea za viwandani na mbole za asili kama chanzo cha fosforasi katika

ukuzaji wa mimea.

Hakuna sheria maalum za kufuata, jambo la msingi ni kuongeza mazoezi au

uzoefu wa majaribio kwa wakulima na kuimarisha uelewa wao kuhusu umuhimu

wa fosforasi kwa mimea. Zoezi hili pia hujenga uwezo wa wakulima (ujuzi, kuwa

katika vikundi na kushirikiana) katika kuanzisha majaribio yao wenyewe. Hatua

muhimu za kufuta wakati wa kuanzisha jaribio ni kama ifuatavyo:

➢ Kuangalia uzoefu wa wakulima kwa vipindi vya nyuma (ni majaribio gani

walikwisha fanya kabla? Walifanyaje? Kwanini walifanya hivyo, je

walifanikiwa?

➢ Kubuni na kupanga majaribio na wakulima (ni wakina nani hasa watahusika

na kufanya majaribio? Je kuwepo na majaribio ya kuweza kutumika kama

vielelezo (controls)? Je ni maeneo yapi yatakuwa muafaka kwa majariobio?

Ni maeneo kiasi gani yanahitajika? Ni vitu gani vinahitajika kutumika? Jaribio

litapangwa vipi? Ni vitu gani vinahitajika na vitapatikanaje?

➢ Kuweka utaratibu wa kutathmini majaribio (ni vigezo gani vitumike katika

kutathmini yaliyotokea kwenye majaribio? Nini na ni lini itahitajika kuangalia,

kupima kujadili na kuweka kumbukumbu na haya yote yatafanyikaje? Ni nani

atahusika?

➢ Wakulima watangaziwe. Pengine wengine watapenda kushirikiana na

wakulima wengine katika kupima mafanikio yao. Mafunzo ya mkulima kwa

mkulima ni nafasi au muda muafaka kwa ajili ya kuwashirikisha wakulima

kwenye majadiliano na kubadilishana uzoefu. Kuwaalika wakulima toka

makundi mengine kutembelea mashamba ya majaribio ni jambo lingine katika

kubadilishana matokeo ya majaribio na kuwafundisha wengine umuhimu wa

fosiforasi kwa ukuaji wa mazao.

Muhimu ni vikundi vya wakulima kukutana mara kwa mara katika maeneo

ambapo majaribio yapo kwa kufuatilia na kutathmini majaribio.

Kutoka kwa Bashir Jama, muunganishaji wa Afrika mashariki na kati katika

ICRAF,

kuhusu maonyesho katika mashamba.

Magharibi mwa Kenya, mna ploti ndogo ndogo zinazotumika kudhbitisha

upungufu wa madini. Hizo ploti huwa 3x3m na huwa na:

17

1) Hamna chochote

2) Nitrogeni pekee

3) fosiforasi pekee

4) Nitrogeni na Fosiforasi pamoja

Kiwango cha Nitrogeni na Fosiforasi huwa juu, kama kilo mia moja kwa ekari.

Waweza kuwa na ploti kama hizo 2-3 katika sehemu mbalimbali katika

shamba au mashamba na zisetiwe na afisa wa ektensheni na/au wakulima

walioelimika. Mmea wa majaribio ni mahindi. Matokeo ya kutumia fosiforasi

kwa udongo unaoshukiwa kukosa fosiforasi huwa ni ya umuhimu kwa elimu

ya wakulima na maafisa wa ekstensheni.

Kama katika kuona, kutazama au kufanya majaribio shambani upungufu wa

fosiforasi ulionekana, ni kwa jinsi gani mkulima anaweza kushughulikia tatizo

hili? Kumbuka kwamba vyanzo vyote vya fosforasi vikiwa vya viwandani au asili

ni muhimu kwa afya ya mmea. Zifuatazo ni pembejeo mbalimbali ambazo

mkulima anaweza kuweka kwenye udongo ili kuongeza kiasi cha fosiforasi ili

kulisha na kuongeza mazao.

Mbolea zinazotokana na kuoza kwa

• Majani mabichi ya mikunde

• Mboji

• Mwamba wa fosiforasi

• Mbolea ya fosiforasi iliyotengenezwa kiwandani

• Kinyesi cha wanyama - samadi

• Masalia ya mimea iliyokatwa na kuachwa ioze

Mbolea ya viwandani na ile ya miamba

• Mwamba wa fosiforasi

• Mbolea ya fosiforasi iliyotengenezwa kiwandani

Mbolea hizi zote zina faida na matatizo yanayohusiana nazo. Kwa mfano mbolea

ya samadi inaweza kuongeza virutubisho muhimu katika udongo lakini vilevile

inaweza kuongeza kiasi cha tindikali ardhini. Unaweza kurejea mjadala wetu wa

awali kwamba udongo wenye tindikali unasababisha kukamatwa kwa kirutubisho

cha fosiforasi na hivyo kusababisha kirutubisho hiki kutopatikana kwa matumizi

ya mmea au mazao.

18

Vyanzo vya fosiforasi vinavyoweza kuboresha rutuba ya

udongo

Kwenye sura hii, tumejadili kuhusu chokaa kama kirutubisho muhimu kwa ajili ya

ukuaji na afya ya mimea. Usome kuhusu jinsi chokaa inavyokuwa kwenye

udongo, na usome kuhusu mambo yanayojitokeza endapo chokaa ipo au

inapokuwa imezuiwa na viasili vingine. Pia umejifunza jinsi chokaa inavyoweza

kumalizwa ardhini. Maelezo kuhusu kugundua uwepo au kutokuwepo kwa

chokaa kwa njia ya kuona na kwa njia ya kufanya majaribio yamewezeshwa

kwako ili kukupa uelewa wa kuweza kufanya kazi na wakulima ili kuweza

kugundua upungufu wa chokaa katika mashamba yao. Mwisho, tumekutajia

vyanzo mbalimbali vya chokaa katika mbolea za viwandani na zile za kiasili

ambazo zinaweza kutumiwa kuongeza kiasi cha chokaa pindi zinapowekwa

kwenye udongo kwa ajili ya matumizi ya mimea.

Maneno ya kiutalaamu na maana zake

Udongo wenye chachu Udongo wenye kiwango cha pH ya chini ya 7.0.

Udongo wenye chumvichumvi udongo wenye pH zaidi ya 7.0

Mboji Mbolea iliyotokana na kuoza kwa mabaki ya mimea.

Zao Zao la msimu au la muda mrefu shambani ambayo hulimwa nakutumiwa

na wanadamu.

Mmomonyoko wa udongo Udongo kuchukuliwa na maji au upepo

Mbolea huwekwa katika udongo kwa lengo la kuongeza virutubisho katika

udongo kwa ajili ya ukuaji wa mimea

Mbolea ya kijani majani mabichi huwekwa katika udongo kwa lengo la

kurutubisha udongo.

Pembejeo Vitu ambavyo mkulima hutumia katika mfumo mzima wa kilimo kwa

lengo la kuboresha uzalishaji mfano mbolea, maji, mbegu, madawa n.k.

Fosiforasi kushikiliwa katika udongo Mchakato unaofanya fosiforasi isiweze

kuchukuliwa na mimea katika udongo

Rutuba ya udongo Ubora wa udongo kuweza kutoa virutubisho kuchukuliwa

na mimea katika kiwango kile kinachohitajika na mmea na kuwezesha kukua

vizuri

19

Kwakifupi

pH ya Udongo Kiwango cha uchachu au chumvichumvi iliyoko katika udongo.

Viwango hivi huanzia 0 mpaka 14 na 7 ndio kiwango cha kati ambacho udongo

unakuwa hauna chachu wala chumvichumvi.

Myeyuko Uwezo wa kuweza kuyeyuka katika maji (mfano sukari huweza

kuyeyuka katika chai).

20